ملانصرالدين از انتهاي حياط به طرف اتاق مي‌آمد. (بچه‌هاي آپارتماني امروز نمي‌دانند كه سابقاً ميان دستشويي و هال و آشپزخانه و اتاق خواب، فاصله جغرافيايي وجود داشته است). باري ناگهان تگرگ سختي باريدن گرفت و سر بنده‌خدا را شكست. خون جاري شد و دردش آمد. ملانصرالدين به سرعت داخل مطبخ شد، سر هاون سنگي بزرگ را از داخل كابينت برداشت و برگشت. آنگاه سر هاون را رو به آسمان گرفت و گفت: اگر مردي سر اين را بشكن، شكستن سر طاس من كه كاري ندارد.

حالا مدّتي است كه "توّرم" به همان سر هاون سنگي‌اي كه اشاره شد، تبديل شده است. حافظه‌ام يادآوري مي‌كند كه اين تمثيل را زياد بكار برده‌ام. در دهه هفتاد، خطاب به دوستاني كه مي‌خواستند سر به تن فلان فيلم و فلان سينما و فلان كتاب رمان و فلان جزوه شعر و فلان مجلّه نباشد و به زبان حال مي‌گفتند: "بايد سر خصم را بكوبيم به سنگ"، همين حكايت تمثيلي را روايت مي‌كردم. البته اين "تز" تاريخي "سر خصم به سنگ كوبيدن"، ريشه‌دار است. جوانان انقلابي سالهاي مبارزه با رژيم شاه هم، در اعلاميه‌ها و دفاعيه‌هايشان مي‌نوشتند و مي‌گفتند:

                       يا ما سر خصم را بكوبيم به سنگ

                                               يا او سرما به دار سازد آونگ

البته همانطور كه ملاحظه مي‌كنيد، سراينده و خواننده اين بيت، خودش را فقط مسئول و متخصص مصرع اول نمي‌داند بلكه براي مصرع دوّم هم آمادگي و تخصص دارد، ولي ما كم‌كم با بعضي از افراد هم روبرو شده‌ايم كه تنها براي كوبيدن و شكستن سر ديگري اعلام آمادگي و تخصص مي‌كنند. باري بگذريم. روزي واحد موتوري مقابله با تهاجم فرهنگي دهه 70، به سينماي قدس ميدان ولي‌عصر تهران حمله كرده و شيشه شكسته بود كه چرا فيلم "تحفه هند" را نمايش مي‌دهد. تحفه هند، با بازيگري هنرمند معروف و توانا اكبر عبدي. و با مجوّز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي آنهم در دوره مهندس ميرسليم (كه پس از سقوط رژيم ليبرالي قبلي در وزارتخانه مزبور عهده‌دار مسئوليت و مديريت شده بود).

با دوست مطبوعاتي‌اي كه در همان باب سخن مي‌گفت و همين ماجرا را تئوريزه مي‌كرد، صحبت‌كنان در خيابان فردوسي به سمت توپخانه (قرارگاه روزنامه‌هاي كيهان و اطلاعات در آن ايّام) پيش مي‌رفتيم. ديديم در همان خياباني كه صاحبش (ابوالقاسم فردوسي) شتر شاه محمود كشورگشاي را با بارَش نپذيرفته بود و عملاً مرگ را بر سكّه و دلار ارسالي سلطان غزنوي ترجيح داده بود، من‌الباب الي المحراب يعني از خود ميدان مجسّمه تا دم مسجد امين‌السطان، جواناني كه كارشان سكّه است يكسره فرياد مي‌زنند: سكّه، دلار، سكّه، دلار، سكّه، دلار. و همان زمان يكي از مواقع اوجگيري نرخ سكّه و دلار بود. هر روز نرخ بالاتر و قيمت گرانتر و روي اجناس و كالاها تأثيرگذارتر و سر هاونِ تورّم هم سنگي‌تر و سنگين‌تر.

حكايت تمثيلي ملانصرالدين و قصه تگرگ و سرِ هاون را شرح دادم و گفتم: عزيز ستم‌ستيز، اگر مردي اين را بشكن، سر هاونِ سنگي تورّم را بشكن. يك ضرب‌المثلِ تاجرانه مي‌گويد: سرم را بشكن نرخم را نشكن، ولي تو اگر توانستي سر را نشكني نرخ را بشكني، مردي. سر تورّم، همان نرخ تورّم است. به هر حال، نمي‌دانم درست گفتم يا غلط گفتم، ولي گفتم!

عبارت شرطيه‌ي‌"اگر مردي" در اينجا معناي توهين‌آميز ندارد. منظور و مفهوم اين است كه اگر مي‌تواني و اگر هنرش را داري و اگر پهلواني، بلكه مي‌شود گفت به همين دليل كه مردي و انرژي داري و هنرمند هم هستي، توان و هنر و ورزيدگي‌ات را در اين طريق بكار ببر. يا، در اين طريق "هم" بكار ببر. شيشه شكستن هنر نيست، نرخ شكستن هنر است. البته اِعمال قدرت قضايي و قانوني به جاي خود محفوظ و لازم است، امّا رويكرد اصلي و اولويّت اوّل، چيست؟ چه در عرصه فرهنگ و چه در عرصه اقتصاد، رويكرد اصلي و اولويّت اوّل، بسترسازي و بستر توليدسازي و نگاه ساختاري است. اِعمال قوّه‌قهريّه قانوني و قضايي در جاي خودش مكمّل است، جايگزين نيست. شايد رويكرد اصلي و اولويت اوّل هم به آن نتوان گفت.

چندي پيش دانش‌آموز دانشجو شده‌اي نمونه‌نشان داد و يادآوري كرد كه سوار اتوموبيل پنجاه ميليوني همكلاسي دوران دبيرستانش شده و به نوشيدن قهوه‌اي در دفتر "برج مسكوني تجاري"شان دعوت شده است. خلاصه كلام، قهوه وقتي مزّه كرد كه معلوم شد پدر مشاراليه سي ميليارد تومان هزينه كرده و برج را ساخته و پرداخته، به نحوي كه هنوز فارغ نشده صد ميليارد تومان (به قول بنگاهي‌ها) فروش مي‌كند. "حقوق سر برج" به اين مي‌گويند، نه به حقوق سربرجِ بني كارمند. يعني هفتاد ميليارد تومان سود.

در اينجا مقصّر كيست؟ آيا مي‌توان سازنده برج را مقصّر دانست؟ آيا مي‌توان بانك وام‌دهنده را مقصّر دانست؟ از يك طرف، سازنده مي‌گويد: خدا پدر مرا بيامرزاد كه به هر حال كار توليدي كرده‌ام و به عرضه افزوده‌ام. با عرصة كم و عرضة‌زياد، ساختماني را تحويل داده‌ام كه هم كمك به اشتغال جوانان بوده، هم كمك به توليد مسكن، هم كمك به اداره ماليات و هم كمك به بانك‌هاي خود دولت. و بعد مي‌پرسد: شما بودي اين كار را نمي‌كردي؟ اين سود را نمي‌پذيرفتي؟ با هليكوپتر روي تهران مي‌پاشيدي؟ از طرف ديگر، وام‌دهنده هم مي‌گويد: وام را (ببخشيد تسهيلات را) به كسي داده‌ايم كه بهره بانكي را (ببخشيد سود عقود شرعي را) و اقساط بازپرداخت را در سررسيد معيّن برگرداند و تضميني هم وجود داشته باشد كه مبالغ خروجي از بيت‌المال ملّت و دولت، دوباره به جاي اصلي‌اش برگردد. مگر نمي‌گوييد پول به جايي بايد برود كه مولّد باشد و تضمين شده باشد؟ كاسه به جايي مي‌رود كه قدح باز آيد (قدح باز آرد). يعني مي‌فرماييد وام بانكي ميلياردي را به فلان آقاي قلميِ قلم به دست بدهيم كه همه را از "دريچه" بر باد دهد؟

امّا... امّا با وجود همه اين حرف‌و حديث‌ها، همچنان نه عين عدل و نه واو وجدان و نه الف انصاف نمي‌پذيرد كه سي ميليارد تومان (جمعِ مبالغ نقدي برج‌ساز و تسهيلات اعطايي بانكي) هزينه شود يا بفرماييد سرمايه‌گذاري شود، آنگاه در مدّتي نسبتاً كوتاه هفتاد ميليارد تومان زايش داشته باشد. خوش به حال زائويي چنين.

در اينجا "سيستم اقتصادي" است كه اشكال دارد، "بستر كلان اقتصادي" است كه مشكل دارد، "ساختار اساسي اقتصادي" است كه سي ميليارد را به صد ميليارد تبديل مي‌كند. اگر سه ميليارد تومان سود به دست آيد، كم است؟ اگر ده ميليارد تومان به دست آيد كم است؟ بايد حتماً هفتاد ميليارد تومان باشد؟ انصافشو شكر، مصّبشو شكر، اشتهاشو شكر، عدالتشو شكر، سيستم و ساختار و بسترشو شكر!

امّا... امّا آيا اينجا همانجاست كه محاكمه و مجازات و قضا و جزا و ممنوعيّت و حتّي (به قول قديمي‌ها) داغ و درفش، كارساز باشد؟ يا به اين ترتيب كار بدتر خواهد شد و باز هم دودش به چشم طبقات محتاج و متوسّط خواهد رفت؟ بنابراين، "بستر طبيعي" بايد چنان باشد كه چنين سودي را به دنيا نياورد. "اقتصاد بيمار" است كه از سي ميليارد، هفتاد ميليارد را سزارين مي‌كند. بله، سر هاون سنگي را بايد شكست نه سر سازنده ساختمان را!

شايد روزي ديگر هم اين حكايت را ـ البته به اجمال و اشاره ـ از همين دريچه براي رهگذران كوچه روايت كرده باشم. حالا قند مكرّر است. چون حتّي خواب و خيالش هم به ذائقه آدمي شيرين مي‌آيد.

سال 84 بود و راديو تهران، دريچه‌اي را به خانة ملّت باز كرده بود كه معمولاً باز مي‌كند. شايد "اف.ام" بود و شايد مخفّف فرمايشات مستقيم يا فيوضات مجلس يا عبارت ديگري از همين قبيل بود. آن روز، نگارنده هم مستمع بود و مي‌شنيد. خدايش نگهدار باد. وزير اقتصاد را مي‌گويم. سخن بسيار مي‌گفت. از مجموعه سخنان وي، اين جمله را همچنان هنوز به خاطر دارم: تركيّه را نگاه كنيد. تورّمش دو رقمي بود. يكي از بزرگترين موفقيّت‌هاي دولت تركيّه اين است كه نرخ تورّم را يك رقمي كرد.

مفهوم كلام جوانمرد اين بود كه ما هم مي‌خواهيم همين كار را بكنيم. خود من هم در دل گفتم خدا را چه ديده‌اي؟ چه بسا كه همينطور بشود. و چه خوب است كه در طريق انجام چنين كاري، هم اهل دانش‌اند هم اهل تجربه. دانش را كه اسماً و علماً در اختيار دارند، تجربه را هم كه خوشبختانه رسماً و عملاً (همانطور كه مي‌شنوم) باور دارند. يعني لااقل غيرمستقيم، موفقيّت يك كشور همسايه در تبديل نرخ دورقمي به يك رقمي، پذيرفته شده و به عنوان الگو معرّفي مي‌شود. كسي نيز نمي‌تواند طعنه بزند و بگويد: هوم! تكنوكرات‌ها و ليبرال‌ها از اين مثال‌ها بسيار آورده‌اند و بسيار مي‌آورند. نه، اين بار كلام از زبان جوانمردي شنيده مي‌شود كه با هيچكدام از اين قبيل دشنام‌هاي خوشنام، سنگسار نمي‌شود.

شنيده بوديم در روزي روزگاري نه چندان دور، منحني نرخ تورّم تركيّه چنان سيرصعودي‌يي داشته كه دو رقمي‌اش به سمت سه‌رقمي در حركت بوده، بعد با اقدامات مؤثّر به سير نزولي روي آورده و ترقّي معكوس كرده است. يكي از مواردي كه ترقّي معكوس (يا تنزّل ممدوح) بد نيست، بلكه به قول اصفهانيّون خيلي‌ام خُبِس، همينجاست. خدا مي‌داند به عنوان همان مستمع راديويي در همان نيمه‌ي سال 84، چقدر احساس خوشحالي و خوشوقتي و خوشبختي كرديم از اينكه شنيديم "ديگر قرار نيست بسوزند عاشقان". البته از اوّل هم قرار نبوده، ولي كاري است كه نبايد مي‌شده و شده، و حالا ديگر قرار نيست بشود. و اين، خيلي عالي است. عليهذا آنروز و آنشب كه نطق وزير اقتصاد را شنيدم، با تكرار و تجديد تصوّر نرخ نزولي تورّم در پردة ذهنم (كه مثل آزمايش معروف پاولوف هِي موجب ترشّح بزاق يك رقمي در زير زبانم مي‌شد)، مدام اين مصرع از غزل مرحوم عارف قزويني را با خودم زمزمه مي‌كردم كه: به‌به! "در چه ره خرج كنم اينهمه دارايي را".

سه سال بعد. (عين فيلم‌هاي سينمايي). و حالا سال 87 مي‌باشد! دو انگشت به علامت پيروزي، رو به بالا مي‌باشد، دو انگشت هم به علامت عكس و در جهت مخالف، روبه پايين مي‌باشد. همين عدد 87 را عرض مي‌كنم. يعني چه؟ يعني از يكطرف جديداً گفته مي‌شود اصلاً قرار بوده نرخ تورّم تا 70 ـ 60 درصد بالا برود ولي ما نگذاشته‌ايم اينطور بشود و منحني نرخش را كشيده‌ايم پايين تا رسيده به 18 درصد. و در واقع به اين ترتيب چيزي قريب به 52 درصد پيروزي و دارايي به دست آورده‌ايم. امّا از طرف ديگر، كساني ديگر كه نمي‌توانند اين درصد بالاي تفاوت را تحمّل و تصديق كنند (و مقداري مرض هم دارند علاوه بر مقداري غرض!)، اينها باز گوشِ خيلي كرِشان را سپرده‌اند به همان حرف و حديث راديويي سال 84 و مرتّباً مي‌گويند پس چه شد آن نرخ دورقمي‌يي كه قرار بود يك رقمي شود و مثلاً 19 به 9 تبديل شود و خوشبختانه برايش الگوي عيني هم از همين نزديكي‌ها (تركيه) استخراج شده و معرّفي شده بود و اينها؟!

ـ ملاحظه مي‌كنيد؟ اينها عدد 10 (19 منهاي 9) را مي‌شنوند ولي عدد 52 (70 منهاي 18) را نمي‌شنوند. خيلي كرند. حتّي مي‌شود گفت كور هم هستند. يكي را مي‌بينند، يكي را نمي‌بينند.

امّا از همه‌ي اينها گذشته، از اين دولت و آن دولت گذشته، از اين وزير و آن وزير گذشته، از شوخي و جدّي گذشته، راستي اگر راست است كه نرخ دورقمي تورّم تركيّه به يك رقم تبديل شده است، آيا نمي‌توان از دولت همسايه و همكيش پرسيد كه فوت و فنّ كار چگونه بوده و چه تجربه‌هايي در اين باب وجود دارد و قابل انتقال هم هست؟ اينجا كه ديگر سخن از اروپا و آمريكا در ميان نيست تا گفته شود تجربه‌هاي آنها براي زباله‌دان تاريخ خوب است. اينجا تركيّه است، كه گفته مي‌شود هم اكثريت ملّتش مسلمان و معتقد است، هم اكثريت مجلس و دولتش. و اين حرف (يعني خبر تبديل نرخ تورّم تركيّه از دو رقم به يك رقم) نيز در زمان و مكاني بر زبان آورده شده كه هم گوينده‌ي ايراني دولتي‌اش حزب‌اللهي و اصولگرا بوده و هم شنونده‌ي ايراني مجلسي‌اش.

پس ديگر چه رادع و چه مانعي براي پرسيدن و تجربه آموختن؟ نه اينست كه دين ما به ما مي‌گويد: خُذِ العلمَ، خذالحكمه، وَلَوْ مِن اهلِ الشّرك، ولو من اهل الضّلال؟ دانش و حكمت را بگيريد، حتّي از مشركان و گمراهان؟ تا چه رسد (به قول خودتان) به اسلامگرايان؟ تا چه رسد به عبدالله گل و رجب طيب اردوغان؟! مگر تحليل و تفسير رسمي و رسانه‌اي خود ما، درباره اسلامگرايان ترك، اين نيست كه مستقل‌اند و مردمي‌اند و اسلامي‌اند و آمريكا گرا نيستند و بلكه دولت‌هاي اروپايي و آمريكايي از روي كار‌آمدن آنان ناراضي‌اند و آنها عليرغم سياست غربي‌ها و تمايل رفقاي نظامي و قضايي و اقتصادي و سياسي‌شان در تركيّه با رأي اكثريت مردم و متأثّر از موج اسلامي ايراني دهه‌هاي اخير زمام قدرت را به دست گرفته‌اند؟

پس به اين ترتيب، حالا كه همگان مي‌گويند بسياري از بحران‌ها را تورّم ترتيب مي‌دهد، چرا صادقانه و فروتنانه از مجموعه يا به قول امروز از پكيجِ عينيِ همين كشور همسايه‌ي همكيشِ وزيرپسند (وزير دارايي پسند) خودمان نمي‌آموزيم؟ نبايد از تجربه‌هاي خوب ديگران بياموزيم؟ پاسخ بايد علي‌الاصول مثبت باشد، مگر اينكه كسي بگويد وزير سابق اقتصاد و دارايي‌مان(مرحوم دانش جعفری!) چنين چيزي نگفته و اگر گفته بيخود و بيجا گفته و (اگر، هم گفته و هم با خود و باجا گفته) ما اساساً تجربه تركيه را قبول نداريم، عاشق چشم و ابروي رجب يا عبدالله هم نيستيم كه آن ترانه و تصنيف مشهور را بخوانيم: دل بردي از ما* به يغما، اي ترك غارتگر من!

      ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                                                 

        * اصل: من